१. आपण आणि आपली डिजिटल दुनिया
आजच्या काळात आपल्या दिवसाची सुरुवात ‘गुड मॉर्निंग’च्या व्हॉट्सॲप मेसेजने होते आणि शेवट युट्यूबवरील एखादा व्हिडिओ पाहून होतो. आपली बँकिंग कामे, शॉपिंग, जेवण ऑर्डर करणे आणि अगदी कोणाला पैसे पाठवणे, हे सर्व आता एका क्लिकवर उपलब्ध आहे. पण मित्रांनो, जितकी ही डिजिटल दुनिया सोपी आणि सोयीस्कर आहे, तितकीच ती धोक्यांनी भरलेली सुद्धा आहे.
१.१ ऑनलाईन व्यवहार आणि वाढती भीती
गेल्या काही वर्षांत भारतात डिजिटल क्रांती झाली आहे. गल्लीतील चहाच्या टपरीपासून ते मोठ्या मॉल्सपर्यंत सर्वत्र आपण UPI (Unified Payments Interface) चा वापर करतो. मात्र, जसे डिजिटल व्यवहार वाढले, तसे सायबर गुन्हेगारांचे जाळेही पसरले आहे. आपली एक छोटीशी चूक किंवा अनावधानाने क्लिक केलेली एक लिंक आपले आयुष्यभराची कमाई एका क्षणात शून्य करू शकते.
१.२ स्कॅमर्स तुमच्यापर्यंत नेमके कसे पोहोचतात?
हे स्कॅमर्स (फसवणूक करणारे) खूप हुशार असतात. ते तुमच्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी वेगवेगळ्या मार्गांचा अवलंब करतात. कधी ते बँकेचे अधिकारी बनून फोन करतात, तर कधी तुम्हाला ‘लॉटरी लागली आहे’ असे सांगून आमिष दाखवतात. सोशल मीडिया, एसएमएस, ईमेल आणि अगदी गुगल सर्च रिझल्ट्सचा वापर करून ते तुमच्या वैयक्तिक माहितीवर डल्ला मारतात.
१.३ हा लेख तुमच्यासाठी वाचणे का महत्त्वाचे आहे?
अनेकांना वाटते की, “मी तर सुशिक्षित आहे, माझी फसवणूक कशी होईल?” पण लक्षात ठेवा, सायबर गुन्हेगार हे तांत्रिक ज्ञानापेक्षा मानवी स्वभावाचा (भीती, घाई, लोभ) जास्त फायदा घेतात. हा लेख वाचल्यानंतर तुम्हाला ऑनलाईन फ्रॉडचे सर्व प्रकार, स्कॅमर्सची कार्यपद्धती आणि स्वतःला सुरक्षित ठेवण्याचे प्रॅक्टिकल उपाय सविस्तरपणे समजतील.
२. ऑनलाईन फ्रॉडचे सर्वात सामान्य प्रकार (Common Types of Frauds)
सायबर गुन्हेगारीचे स्वरूप दररोज बदलत आहे. तरीही काही ठराविक पद्धती आहेत ज्यांचा वापर करून जास्तीत जास्त लोकांना फसवले जाते.
२.१ फिशिंग (Phishing): बनावट लिंक्सचा सापळा
फिशिंग म्हणजे मासे पकडण्यासाठी जसा गळ टाकला जातो, तसाच हा प्रकार आहे. तुम्हाला एक एसएमएस किंवा ईमेल येतो जो अगदी तुमच्या बँकेच्या किंवा एखाद्या नामांकित कंपनीच्या मेसेजसारखा दिसतो. त्यात एक संशयास्पद लिंक असते. तुम्ही त्या लिंकवर क्लिक करताच एका बनावट वेबसाईटवर जाता, जिथे तुमची बँक डिटेल्स किंवा पासवर्ड चोरले जातात.
२.२ विशिंग आणि स्मिशिंग (Vishing & Smishing): कॉल आणि मेसेजद्वारे होणारी फसवणूक
‘विशिंग’ म्हणजे व्हॉइस फिशिंग. यात तुम्हाला फोन कॉल येतो. समोरची व्यक्ती स्वतःला बँक मॅनेजर किंवा कस्टमर केअर एक्झिक्युटिव्ह सांगते. तुमच्या खात्याचे केवायसी (KYC) अपडेट करायचे आहे किंवा तुमचे कार्ड ब्लॉक झाले आहे, अशी भीती दाखवून ते तुमच्याकडून ओटीपी (OTP) मागतात. स्मिशिंगमध्ये हेच काम एसएमएसद्वारे केले जाते.
२.३ स्क्रीन शेअरिंग ॲप्सचा धोका (AnyDesk, TeamViewer चा चुकीचा वापर)
आजकाल फ्रॉडस्टर्स तुम्हाला AnyDesk, TeamViewer किंवा QuickSupport सारखे ॲप्स डाऊनलोड करायला सांगतात. ते म्हणतात की, “आम्ही तुम्हाला तांत्रिक मदत करत आहोत.” पण एकदा का तुम्ही त्यांना तुमच्या स्क्रीनचा ॲक्सेस दिला की, तुमच्या मोबाईलवर काय चालले आहे हे त्यांना त्यांच्या स्क्रीनवर दिसते. यामुळे ते तुमचे पासवर्ड आणि ओटीपी सहज पाहू शकतात.
२.४ कस्टमर केअर फ्रॉड: गुगल सर्चवरील चुकीचे नंबर
जेव्हा आपल्याला एखाद्या कंपनीच्या कस्टमर केअरची गरज असते, तेव्हा आपण सरळ गुगलवर सर्च करतो. स्कॅमर्स मुद्दाम गुगल मॅप्स किंवा इतर वेबसाइट्सवर स्वतःचे नंबर ‘कस्टमर केअर’ म्हणून टाकतात. जेव्हा तुम्ही त्या नंबरवर फोन करता, तेव्हा ते मदतीच्या बहाण्याने तुमची आर्थिक फसवणूक करतात.
३. UPI आणि डिजिटल पेमेंट फ्रॉड: सावध राहा!
भारतात युपीआय (UPI) मुळे क्रांती झाली असली तरी, या क्षेत्रात सर्वाधिक फ्रॉड होत आहेत.
३.१ QR कोड स्कॅम: पैसे मिळवण्यासाठी पिन (PIN) ची गरज नसते!
हा सर्वात मोठा गैरसमज आहे की पैसे मिळवण्यासाठी क्यूआर कोड स्कॅन करावा लागतो. स्कॅमर्स ओएलएक्स (OLX) सारख्या प्लॅटफॉर्मवर तुम्हाला म्हणतात की, “मी तुम्हाला पैसे पाठवत आहे, हा क्यूआर कोड स्कॅन करा.” तुम्ही स्कॅन करून यूपीआय पिन (UPI PIN) टाकताच तुमच्या खात्यातून पैसे कट होतात. लक्षात ठेवा, पैसे मिळवण्यासाठी कधीही पिन टाकावा लागत नाही.
३.२ बनावट पेमेंट स्क्रीनशॉट आणि ‘पेमेंट पेंडिंग’चे नाटक
अनेक दुकानदार याला बळी पडतात. स्कॅमर्स काही ॲप्स वापरून बनावट पेमेंट कन्फर्मेशन स्क्रीनशॉट तयार करतात आणि दुकानदाराला दाखवतात. किंवा ते म्हणतात की, “पैसे पेंडिंग आहेत, थोड्या वेळाने येतील.” प्रत्यक्षात त्यांनी कोणतेही पेमेंट केलेले नसते.
३.३ चुकीच्या खात्यात पैसे गेल्यावर काय करावे?
कधीकधी घाईघाईत आपण चुकीच्या नंबरवर पैसे पाठवतो. अशा वेळी घाबरू नका. त्वरित तुमच्या बँकेशी संपर्क साधा. आरबीआयच्या नियमांनुसार, जर तुम्ही चुकीच्या खात्यात पैसे पाठवले असतील, तर तुमची बँक त्या बँकेशी संपर्क साधून पैसे परत मिळवण्यास मदत करू शकते. यासाठी तुम्ही NPCI च्या पोर्टलवर तक्रार करू शकता.
| फ्रॉडचा प्रकार | मुख्य लक्षण | खबरदारी |
|---|---|---|
| क्यूआर कोड | पैसे घेण्यासाठी पिन मागणे | पिन कधीही टाकू नका |
| कस्टमर केअर | गुगलवरील नंबर | अधिकृत वेबसाईटवरूनच नंबर घ्या |
| केवायसी फ्रॉड | खाते बंद होण्याची धमकी | बँकेत प्रत्यक्ष भेट द्या |
| लॉटरी स्कॅम | मोफत बक्षीस किंवा लॉटरी | अशा मेसेजकडे दुर्लक्ष करा |
४. सोशल मीडिया आणि वैयक्तिक माहितीची सुरक्षा
तुमचे फेसबुक आणि इंस्टाग्राम प्रोफाईल हे स्कॅमर्ससाठी माहितीचा खजिना असते.
४.१ फेसबुक आणि इंस्टाग्रामवरील बनावट प्रोफाइल्स (Identity Theft)
स्कॅमर्स तुमच्या नावाचे आणि फोटोंचे हुबेहूब दुसरे प्रोफाईल तयार करतात. त्यानंतर ते तुमच्या मित्रांना फ्रेंड रिक्वेस्ट पाठवतात आणि “मी मोठ्या संकटात आहे, तातडीने ५००० रुपये पाठव” अशी विनंती करतात. तुमचे मित्र तुमच्यावर विश्वास ठेवून पैसे पाठवतात आणि तुमची बदनामी होते.
४.२ ओळखीच्या व्यक्तीच्या नावाने पैशांची तातडीची मागणी
व्हॉट्सॲपवर एखाद्या ओळखीच्या व्यक्तीचा फोटो लावून मेसेज येतो. ते म्हणतात की, “माझा अपघात झाला आहे किंवा मला मेडिकल इमर्जन्सी आहे.” अशा वेळी कधीही घाईत पैसे पाठवू नका. आधी त्या व्यक्तीला व्हॉईस कॉल करून खात्री करा.
४.३ हनी ट्रॅपिंग (Honey Trapping) आणि ऑनलाईन ब्लॅकमेलिंग
हा एक अतिशय गंभीर प्रकार आहे. अनोळखी सुंदर मुलींच्या नावाने व्हिडिओ कॉल येतात. तुम्ही कॉल उचलला की ते तुमचे रेकॉर्डिंग करतात आणि त्यात अश्लील गोष्टी मॉर्फ (Edit) करतात. त्यानंतर तुम्हाला ब्लॅकमेल करून मोठ्या रकमेची मागणी केली जाते. अशा वेळी घाबरून पैसे देऊ नका, तर सायबर पोलिसांकडे तक्रार करा.
५. नोकरी आणि गुंतवणुकीच्या नावाखाली होणारी लूट
बेरोजगारी आणि जास्तीच्या पैशांचा लोभ याचा फायदा सायबर गुन्हेगार घेतात.
५.१ ‘वर्क फ्रॉम होम’ आणि पार्ट टाईम जॉबचे आमिष
तुम्हाला व्हॉट्सॲपवर मेसेज येतो – “घरी बसून दररोज २००० ते ५००० रुपये कमवा. फक्त युट्यूब व्हिडिओ लाईक करा.” सुरुवातीला ते तुम्हाला २००-३०० रुपये देतात जेणेकरून तुमचा विश्वास संपादन करता येईल. त्यानंतर ते तुम्हाला ‘व्हीआयपी टास्क’साठी पैसे गुंतवायला सांगतात आणि एकदा मोठी रक्कम मिळाली की गायब होतात.
५.२ शेअर मार्केट आणि क्रिप्टो करन्सी स्कॅम्स (High Returns Scam)
“आमच्याकडे इन्व्हेस्ट करा आणि एका महिन्यात पैसे दुप्पट करा.” अशा जाहिरातींना बळी पडू नका. हे लोक बनावट ट्रेडिंग ॲप्स किंवा वेबसाइट्स दाखवतात जिथे तुमचे पैसे वाढत असल्याचे दिसते, पण प्रत्यक्षात तुम्ही ते पैसे काढू (Withdraw) शकत नाही.
५.३ ‘टास्क’ पूर्ण करा आणि पैसे कमवा – टेलिग्रामवरील नवीन स्कॅम
आजकाल टेलिग्रामवर अनेक ग्रुप्स आहेत जे तुम्हाला रेटिंग देण्याचे किंवा रिव्ह्यू देण्याचे टास्क देतात. यात सुरुवातीला नफा दाखवून नंतर सिक्युरिटी डिपॉझिट च्या नावाखाली लाखो रुपये लुटले जातात.
६. ऑनलाईन शॉपिंग आणि ओएलएक्स (OLX) स्कॅम्स
शॉपिंग करताना आपण नेहमी स्वस्त गोष्टी शोधतो, आणि इथेच फसवणूक होते.
६.१ ओएलएक्सवरील ‘आर्मी ऑफिसर’ किंवा ‘सरकारी कर्मचारी’ बनून होणारी फसवणूक
स्कॅमर्स ओएलएक्सवर गाडी किंवा फर्निचर विकायला काढतात. ते स्वतःला आर्मी ऑफिसर सांगतात जेणेकरून लोकांचा त्यांच्यावर विश्वास बसेल. ते म्हणतात की, “माझी बदली झाली आहे, म्हणून मी स्वस्त विकतोय.” ते कुरिअर चार्जेस किंवा गेट पास च्या नावाखाली तुमच्याकडून पैसे उकळतात.
६.२ बनावट ई-कॉमर्स वेबसाईट आणि ५०-९०% डिस्काउंटच्या ऑफर्स
फेसबुकवर अनेकदा जाहिराती दिसतात – “ब्रँडेड शूज फक्त ४९९ रुपयांत.” जेव्हा तुम्ही त्या लिंकवर क्लिक करता, तेव्हा ती वेबसाईट अगदी Amazon सारखी दिसते. पण ऑर्डर केल्यानंतर तुम्हाला काहीच मिळत नाही किंवा कचरा पाठवला जातो.
६.३ कॅश ऑन डिलिव्हरीमधील फसवणूक
काहीवेळा तुम्हाला असा पार्सल येतो जो तुम्ही ऑर्डर केलेला नसतो. डिलिव्हरी बॉय म्हणतो की, “हे कॅश ऑन डिलिव्हरी आहे.” तुम्ही पैसे देता आणि बॉक्स उघडल्यावर त्यात दगड किंवा माती निघते. याला ब्रशिंग स्कॅम असेही म्हणतात.
७. स्कॅमर्सची मानसिकता: ते तुम्हाला मानसिक जाळ्यात कसे ओढतात?
तंत्रज्ञानापेक्षाही स्कॅमर्स तुमच्या डोक्याशी खेळतात. ते प्रामुख्याने तीन भावनांचा वापर करतात:
७.१ भीती दाखवणे (उदा. वीज बिल थकले आहे, बँक खाते बंद होईल)
“तुमचे वीज बिल भरले नसल्यामुळे आज रात्री वीज कापली जाईल.” असा मेसेज आल्यावर माणूस घाबरतो आणि विचार न करता दिलेल्या नंबरवर कॉल करतो. भीती ही माणसाची सर्वात मोठी कमकुवत बाजू आहे.
७.२ घाई करायला लावणे (Urgency Strategy)
“ही ऑफर फक्त पुढील १० मिनिटांसाठी आहे” किंवा “त्वरीत ओटीपी सांगा नाहीतर खाते ब्लॉक होईल.” जेव्हा आपण घाईत असतो, तेव्हा आपले लॉजिकल माइंड काम करणे बंद करते आणि आपण चूक करतो.
७.३ अवाजवी लोभ दाखवणे (Greed Factor)
कोणालाही कष्टाशिवाय पैसे हवे असतात. ५० लाखांची लॉटरी, मोफत आयफोन किंवा दुप्पट परतावा या गोष्टी आपल्याला मोहात पाडतात. लक्षात ठेवा, जगात काहीही ‘मोफत’ मिळत नाही.
८. स्वतःला सुरक्षित ठेवण्यासाठी १० सुवर्ण नियम (Safety Tips)
जर तुम्हाला या डिजिटल जगात सुरक्षित राहायचे असेल, तर खालील नियम तुमच्या आयुष्याचा भाग बनवा.
८.१ टू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन (2FA) चा वापर अनिवार्य करणे
तुमचे ईमेल, व्हॉट्सॲप, फेसबुक आणि बँकिंग ॲप्ससाठी टू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन नेहमी ऑन ठेवा. यामुळे पासवर्ड कोणाला समजला तरी, तुमच्या फोनवर येणाऱ्या ओटीपीशिवाय कोणीही लॉगिन करू शकणार नाही.
८.२ पासवर्ड मॅनेजमेंट: स्ट्रॉन्ग पासवर्ड कसा तयार करावा?
तुमचा पासवर्ड कधीही ‘123456’, ‘Password’ किंवा तुमचा ‘मोबाईल नंबर’ नसावा. पासवर्डमध्ये अक्षरे, अंक आणि स्पेशल कॅरेक्टर्स (@, #, $) यांचा समावेश करा. प्रत्येक अकाउंटसाठी वेगळा पासवर्ड वापरा. तुम्ही Google Password Manager चा वापर करू शकता.
८.३ संशयास्पद लिंक्स आणि फाईल्स ओळखण्याची कला
कोणत्याही लिंकवर क्लिक करण्यापूर्वी ती नीट तपासा. जर लिंकमध्ये ‘http’ ऐवजी ‘https’ नसेल, तर ती असुरक्षित असू शकते. तसेच, अनोळखी व्यक्तीने पाठवलेली PDF किंवा APK फाईल कधीही डाऊनलोड करू नका.
८.४ पब्लिक वाय-फाय (Public Wi-Fi) वापरताना घ्यायची काळजी
रेल्वे स्टेशन किंवा एअरपोर्टवर मिळणारे मोफत वाय-फाय वापरून कधीही बँकिंग व्यवहार करू नका. हॅकर्स या वाय-फाय नेटवर्कवरून तुमची माहिती चोरू शकतात.
८.५ मोबाईलमधील ॲप परमिशन्स वेळोवेळी तपासणे
एखाद्या टॉर्चच्या ॲपला तुमच्या कॉन्टॅक्ट्सची किंवा गॅलरीची काय गरज? ॲप इन्स्टॉल करताना ते कोणत्या परमिशन्स मागत आहे, याकडे लक्ष द्या. अनावश्यक परमिशन्स नाकारा.
९. बँक आणि आर्थिक व्यवहारांसाठी विशेष खबरदारी
तुमची बँक ही तुमची सर्वात मोठी संपत्ती आहे, तिचे रक्षण करणे तुमची जबाबदारी आहे.
९.१ बँक कधीही तुमची वैयक्तिक माहिती फोनवर मागत नाही
ही गोष्ट मनावर कोरून ठेवा. कोणतीही बँक, आरबीआय (RBI) किंवा सरकारी संस्था तुम्हाला फोन करून तुमचा पिन, ओटीपी किंवा पासवर्ड मागत नाही. जर कोणी असे मागत असेल, तर समजा तो फ्रॉड आहे.
९.२ सिम स्वॅपिंग (SIM Swapping) म्हणजे काय आणि त्यापासून बचाव
हॅकर्स तुमच्या नावाने बनावट कागदपत्रे वापरून तुमच्या सिम कार्डचे दुसरे सिम मिळवतात. तुमचे सिम बंद पडते आणि सर्व ओटीपी त्यांच्याकडे जातात. जर तुमचे सिम अचानक सिग्नल सोडत असेल, तर त्वरित मोबाईल ऑपरेटरशी संपर्क साधा.
९.३ एटीएम (ATM) वापरताना घ्यायची काळजी (Card Skimming)
एटीएम मशीनमध्ये कार्ड टाकण्याच्या जागी काही अतिरिक्त डिव्हाइस लावले आहे का, हे तपासा. पिन टाकताना नेहमी दुसऱ्या हाताने कीपॅड झाकून घ्या. यामुळे कोणालाही तुमचा पिन दिसणार नाही.
१०. जर तुमची फसवणूक झाली, तर तातडीने काय करावे? (Action Plan)
फसवणूक झाल्यावर वेळ न घालवता खालील पावले उचला. सुरुवातीचे १-२ तास (Golden Hours) अत्यंत महत्त्वाचे असतात.
१०.१ ‘१९३०’ (1930) या सायबर हेल्पलाईन क्रमांकावर त्वरित कॉल करा
भारत सरकारने सायबर गुन्ह्यांसाठी १९३० (1930) हा हेल्पलाईन नंबर सुरू केला आहे. यावर कॉल केल्यास तुमचे पैसे ज्या खात्यात गेले आहेत, ते खाते गोठवण्याची (Freeze) प्रक्रिया त्वरित सुरू केली जाते.
१०.२ CyberCrime.gov.in पोर्टलवर तक्रार कशी नोंदवायची?
तुम्ही ऑनलाईन पद्धतीने CyberCrime.gov.in या पोर्टलवर जाऊन तुमची तक्रार नोंदवू शकता. येथे तुम्हाला सर्व पुरावे (स्क्रीनशॉट, ट्रान्झॅक्शन आयडी) अपलोड करावे लागतील. ही तक्रार थेट सायबर सेलकडे जाते.
१०.३ बँकेला त्वरित कळवणे आणि डेबिट/क्रेडिट कार्ड ब्लॉक करणे
तुमच्या बँकेच्या टोल-फ्री नंबरवर कॉल करून तुमचे खाते आणि कार्ड ब्लॉक करा. यामुळे पुढील होणारे नुकसान टाळता येईल.
१०.४ पोलीस तक्रार (FIR) आणि त्याचे महत्त्व
मोठ्या रकमेची फसवणूक झाली असल्यास जवळच्या पोलीस स्टेशनमध्ये जाऊन एफआयआर (FIR) नोंदवा. कायदेशीर प्रक्रियेसाठी हे अत्यंत आवश्यक आहे.
११. सायबर सुरक्षेसाठी उपयुक्त टूल्स आणि रिसोर्सेस
काही टूल्सचा वापर करून तुम्ही स्वतःला अधिक सुरक्षित ठेवू शकता.
११.१ ट्रूकॉलर (Truecaller) चा प्रभावी वापर
Truecaller मुळे तुम्हाला येणारा कॉल स्पॅम किंवा फ्रॉड आहे की नाही, हे समजते. अनोळखी कॉल उचलण्यापूर्वी त्याचे रेड मार्क तपासा.
११.२ अधिकृत बँकिंग ॲप्स आणि वेबसाइट्सची यादी
नेहमी बँकेच्या अधिकृत ॲपचाच वापर करा. प्ले स्टोअरवरून ॲप डाऊनलोड करताना त्याचे डेव्हलपर नाव आणि रिव्ह्यू नक्की तपासा.
११.३ फसव्या लिंक्स तपासण्यासाठी काही वेबसाईट्स
जर तुम्हाला एखाद्या लिंकबद्दल शंका असेल, तर तुम्ही VirusTotal सारख्या वेबसाईटवर जाऊन ती लिंक सुरक्षित आहे की नाही, हे तपासू शकता.
१२. निष्कर्ष आणि सारांश
मित्रांनो, तंत्रज्ञान हे दुधारी तलवार आहे. त्याचा वापर आपण आपल्या प्रगतीसाठी केला पाहिजे, पण त्याच वेळी आपल्या सुरक्षेकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही.
१२.१ सतर्कता हाच खरा बचाव
सायबर गुन्हेगार कितीही प्रगत झाले तरी, जोपर्यंत तुम्ही त्यांना माहिती देत नाही, तोपर्यंत ते तुमचे पैसे चोरू शकत नाहीत. तुमची सतर्कता हीच तुमची ढाल आहे.
१२.२ डिजिटल साक्षरता: काळाची गरज
केवळ मोबाईल चालवता येणे म्हणजे डिजिटल साक्षरता नाही. डिजिटल सुरक्षेचे नियम माहित असणे आणि ते पाळणे ही आजच्या काळाची सर्वात मोठी गरज आहे.
१२.३ वाचकांना एक कळकळीचे आवाहन
हा लेख केवळ स्वतःपुरता मर्यादित ठेवू नका. तुमच्या घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती, मुले आणि मित्र-मैत्रिणींसोबत ही माहिती शेअर करा. तुमची एक शेअर केलेली माहिती कोणाचे तरी कष्टाचे पैसे वाचवू शकते. सुरक्षित राहा, सतर्क राहा!
१३. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. ऑनलाईन फसवणूक झाल्यावर पैसे परत मिळण्याची शक्यता असते का?
हो, जर तुम्ही फसवणूक झाल्याच्या २ ते २४ तासांच्या आत ‘१९३०’ वर किंवा सायबर पोर्टलवर तक्रार केली, तर तुमचे पैसे परत मिळण्याची शक्यता जास्त असते. या कालावधीला ‘गोल्डन अवर्स’ म्हणतात.
२. माझ्या फोनवर ओटीपी आला पण मी तो कोणालाच दिला नाही, तरीही पैसे कट होऊ शकतात का?
हो, जर तुमच्या फोनमध्ये एखादे मालवेअर (Virus) असेल किंवा तुम्ही स्क्रीन शेअरिंग ॲपचा ॲक्सेस दिला असेल, तर हॅकर्स तुमच्या फोनमधील ओटीपी स्वतःच वाचू शकतात.
३. ‘https’ असलेल्या सर्व वेबसाइट्स सुरक्षित असतात का?
नाही, ‘https’ चा अर्थ फक्त इतकाच आहे की तुमच्या आणि वेबसाईटमधील डेटा एनक्रिप्टेड आहे. आजकाल स्कॅमर्स सुद्धा फसव्या वेबसाइट्सवर ‘https’ प्रमाणपत्र वापरतात. त्यामुळे वेबसाईटचे नाव (URL) नीट तपासा.
४. कोणा अनोळखी व्यक्तीने चुकून माझ्या खात्यात पैसे पाठवले आणि ते परत मागितले तर काय करावे?
अशा वेळी त्यांना सांगा की, “मी स्वतः पैसे पाठवणार नाही, तुम्ही तुमच्या बँकेत तक्रार करा, बँक माझ्याकडून परवानगी घेऊन पैसे परत घेईल.” अनेकदा हे ‘मनी लाँड्रिंग’चे जाळे असू शकते.
५. माझा मोबाईल हरवला तर मी युपीआय (UPI) कसे बंद करू?
मोबाईल हरवल्यास त्वरित तुमच्या टेलिकॉम ऑपरेटरला फोन करून सिम कार्ड ब्लॉक करा. त्यानंतर तुमच्या बँकेला कळवून यूपीआय सेवा तात्पुरती बंद करा.
६. सायबर तक्रार करण्यासाठी काही शुल्क भरावे लागते का?
नाही, भारत सरकारच्या अधिकृत पोर्टलवर किंवा पोलीस स्टेशनमध्ये सायबर तक्रार नोंदवण्यासाठी कोणतेही शुल्क द्यावे लागत नाही. हे पूर्णपणे मोफत आहे.
७. व्हॉट्सॲपवर येणाऱ्या ‘केबीसी’ किंवा ‘लॉटरी’च्या मेसेजचे काय करावे?
अशा मेसेजेसना कधीही उत्तर देऊ नका आणि त्यातील कोणत्याही लिंकवर क्लिक करू नका. तो नंबर त्वरित ‘Report and Block’ करा. लक्षात ठेवा, तुम्ही कोणतीही स्पर्धा न खेळता तुम्हाला लॉटरी कशी लागेल?
८. काय खाजगी माहिती कधीही ऑनलाईन शेअर करू नये?
तुमचा आधार नंबर, पॅन नंबर, जन्मतारीख, आईचे नाव, बँकेचा पिन, ओटीपी आणि सीव्हीव्ही (CVV) ही माहिती कधीही कोणत्याही अनोळखी व्यक्तीला किंवा संशयास्पद वेबसाईटवर देऊ नका.
